काउली खेतीले डाँडाबजारको पाखै हराभरा
शशिधर पराजुली / विराटनगर, असार ७ गते । कुनै समय पूर्वी पहाडका तेह्रथुम, सङ्खुवासभा र भोजपुरका बासिन्दाका लागि नुन, लत्ताकपडा र खाद्यान्नको मुख्य व्यापारिक केन्द्र थियो धनकुटाको डाँडाबजार ।
धरान–धनकुटा सडक विस्तारसँगै व्यापारिक चहलपहल घटेपछि सुस्ताएको यो बजारले अहिले नयाँ परिचय बनाएको छ । अचेल डाँडाबजारका डाँडापाखा र पखेराहरू काउली तथा अन्य बेमौसमी तरकारी खेतीले छपक्कै ढाकिएका छन् ।
डाँडाबजारको यो फेरिएको परिचयसँगै स्थानीय किसानहरूको जीवनस्तर मात्र बदलिएको छैन, यहाँका बासिन्दाको पेसा र लगावसमेत बदलिएको छ । यसको एउटा उदाहरण हुनुहुन्छ, साँगुरीगढी गाउँपालिका–५ का ४७ वर्षीय तारावीर तामाङ ।
सशस्त्र द्वन्द्वका बेला सशस्त्र प्रहरी बलमा हवलदार पदमा रहनुभएका तारावीरले २०६४ सालमा बन्दुक र बर्दी बिसाएर आफ्नै पुर्ख्याैली माटोमा पसिना बगाउने निर्णय लिनुभयो । “जागीरमा अरूको आदेश पालना गर्नुपथ्र्यो, माटोमा काम गर्दा आफ्नै पसिनाको मालिक आफैँ भएको छु” तामाङले भन्नुभयो, “बन्दुकको नाल समात्ने मेरा यी हातले अहिले हँसिया र कोदाली समात्दा बढी सन्तुष्टि मिलेको छ ।”
आफ्नो र दाजुभाइको गरी २० रोपनी पाखाबारीमा उहाँले तरकारी खेती गरिरहनुभएको छ । त्यसमध्ये १५ रोपनीमा काउली र बाँकीमा मूला, खुर्सानी, मकै र भट्टमास लगाउनुभएको छ । यो सिजनमा उहाँले झण्डै ८० क्विन्टलसम्म काउली फलाउने गर्नुभएको छ । कात्तिकसम्म उहाँले दुई बाली काउली उत्पादन गर्नुहुन्छ । त्यसबाट वार्षिक ५ लाख रुपियाँसम्म आम्दानी गर्नेगरेको उहाँले बताउनुभयो ।
तामाङ मात्र होइन, डाँडाबजारका झण्डै २५० किसान अहिले व्यावसायिक तरकारी खेतीमा आबद्ध छन् । तराईमा धान मुख्य बाली भएजस्तै यहाँका किसानका लागि काउली र अन्य बेमौसमी तरकारी आम्दानीको मुख्य स्रोत बनेको छ । किसानहरूले वर्षाको समयमा मात्र काउलीको दुई बाली उत्पादन गर्छन् ।
यस बाहेक गोलभेडा, सिमी, अकबरे खुर्सानी, स्कुसको टुप्पा, रुख टमाटर, आलु र सागसब्जी यहाँको मुख्य उत्पादन हो । धनकुटाको भेडेटारबाट १६ किलोमिटर पूर्वमा पर्ने डाँडाबजार आजभोलि पर्यटनको नयाँ केन्द्रको रूपमा पनि विस्तार भइरहेको छ । डाँडाबजारमा होमस्टे स्थापना भई सञ्चालनमा आएपछि भेडेटार र नाम्जेबाट पर्यटकहरू चौबिसे क्षेत्रतर्फ सर्न थालेका छन् ।
त्यही चौबिसे क्षेत्रमा रहेको डाँडाबजारमा पुग्ने आन्तरिक पर्यटकहरूका लागि यहाँको तरकारी खेती पनि रमणीय दृश्यावलोकनको वस्तु बन्ने गरेको छ । तराईको अत्यधिक गर्मी छल्न डाँडाबजार पुग्ने पर्यटकहरू फर्कँदा यहाँको ताजा तरकारी कोसेलीका रूपमा लैजाने गर्छन् ।
स्थानीय किसानको बारीबाटै सिधै तरकारी खरिद गर्दा बिचौलियाले लिने मुनाफा किसान आफैँले पाउने भएकाले उहाँहरू उत्साहित हुनुहुन्छ । “व्यापारीलाई बेच्दा उचित मूल्य पाउन गाह्रो हुन्छ, तर पर्यटकले बारीमै आएर लैजाँदा राम्रो मूल्य पाइन्छ” स्थानीय किसानहरूले भन्नुभयो ।
उत्पादन र सम्भावना राम्रो भए पनि किसानका समस्या भने कम छैनन् । बिचौलियाको दबदबा रहने भएकोले किसानले प्रतिकिलो ३०–३५ रुपियाँमा बेचेको तरकारी उपभोक्ताले १०० रुपियाँसम्म तिर्नुपर्ने बाध्यता छ ।
डाँडाबजारकै कृषक सीता घिमिरे भन्नुहुन्छ, “मिहिनेत हाम्रो छ, तर नाफा बिचौलियाले लैजान्छन् । सिधै उपभोक्तालाई बिक्री गर्न पाउने हो भने हामी किसानलाई र उपभोक्ता दुवैलाई फाइदा हुन्थ्यो ।”
बजारको समस्यासँगै पछिल्लो समय माटोमा देखिएको रोगले पनि किसानलाई चिन्तित बनाएको छ । बिरुवाको फेदमा गिर्खा पर्ने र बोट ओइलाउने समस्या देखिएको तर समाधान गर्ने दक्ष कृषि प्राविधिकको अभाव झेल्नु परेको उहाँहरूको गुनासो छ ।
स्थानीय सरकारले भने किसानलाई प्रोत्साहन गर्न विभिन्न कार्यक्रम ल्याएको दाबी गरेको छ । साँगुरीगढी–५ का वडाअध्यक्ष खड्गबहादुर लिम्बूले बिउ बिजनका लागि वार्षिक ४ लाख रुपियाँ छुट्याइएको बताउनुभयो । त्यस्तै, गाउँपालिका अध्यक्ष जितेन्द्र राईले ‘एक वडा, एक प्राविधिक’ को नीति ल्याइएको र बिचौलियाको प्रभाव कम गर्न आधुनिक प्रविधिमा अनुदान दिने तयारी भइरहेको जानकारी दिनुभयो ।