सन्चो उत्पादन ठप्प, फैसला कार्यान्वयनमा विवाद
शोभा शर्मा / काठमाडौँ, असोज १५ गते । चिसो मौसममा रुघाखोकी, टाउको तथा शरीर दुख्दा प्रयोग गरिने नेपाली उत्पादन ‘सन्चो’ बजारमा परिचित जडीबुटीजन्य उत्पादन हो । सन्चोको माग चौतर्फी राम्रो रहे पनि उत्पादन गर्ने जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनी लिमिटेड अहिले श्रमिकको सेवा–सुविधासम्बन्धी विवादको चपेटामा छ ।
श्रम अदालतको फैसला कार्यान्वयन, सामाजिक सुरक्षा, चाडपर्व भत्तालगायत सेवा–सुविधाको माग गर्दै मासिक ज्यालादारी श्रमिक आन्दोलनमा उत्रिएपछि असोज ५ गतेदेखि सन्चोको उत्पादन ठप्प भएको हो ।
एकातिर २०८१ चैत १५ गते भएको तत्कालीन राजाबादी आन्दोलनका कारण आगलागीबाट क्षतिग्रस्त संरचना र मेसिन पूर्ण रूपमा पुनःस्थापना भइनसकेको अवस्था छ । अर्कोतिर उत्पादनको मुख्य आधार मानिने श्रमिक नै सेवा–सुविधाको माग लिएर धर्नामा बसेपछि कम्पनीले उत्पादन निरन्तरताको अर्को चुनौती सामना गर्नुपरेको छ ।
नेपाल सरकारको स्वामित्वमा रहेको जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनी लिमिटेडले जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको उत्पादन, सङ्कलन र प्रशोधन गरी विभिन्न वस्तु बजारमा पठाउँदैआएको छ । सन्चोसहित सन्चो बाम, हिमालयन मसाज आयल, जटा केश तेल, शिलाजितलगायत उत्पादन कम्पनीका प्रमुख उत्पादनमा पर्छन् । सन्चो कम्पनीको सबैभन्दा चिनिएको उत्पादनमध्ये यो एक हो ।
फैसला कार्यान्वयनमा विवाद
आन्दोलनरत श्रमिक सजना नेपालका अनुसार अहिलेको विवाद एकाएक सिर्जना भएको होइन । सेवा–सुविधाको विषयमा लामो समयदेखि कम्पनी व्यवस्थापनसँग छलफल तथा पत्राचार हुँदैआएको र अन्ततः श्रम कार्यालय तथा श्रम अदालतसम्म पुगेको बताउनुभएको छ ।
श्रमिकले पाउनुपर्ने सेवा–सुविधाको विषयमा श्रम तथा रोजगार कार्यालयमा उजुरी गरेपछि २०८० जेठ ४ गते श्रमिकको पक्षमा निर्णय भएको थियो । त्यसविरुद्ध व्यवस्थापन श्रम अदालत पुगेको र श्रम अदालतले पनि २०८१ जेठमा श्रमिककै पक्षमा फैसला गरेको नेपालको भनाइ छ ।
“हाम्रो माग आजबाट उठेको होइन, २०७७ सालदेखि नै सेवा–सुविधाको विषय उठाउँदै आएका छौँ । श्रम कार्यालय हुँदै अदालतसम्म पुग्यौँ । अदालतबाट पनि हाम्रो पक्षमा फैसला भयो । तर सबै सुविधा कार्यान्वयन भएन” सजना नेपालले भन्नुभयो ।
जीवनको लामो समय यही कम्पनीमा श्रम र पसिना बगाएका फरक क्षमता भएका जानुका नेपाल र हेमा घिमिरे पनि अहिले सेवा–सुविधाको माग लिएर आन्दोलनमा हुनुहुन्छ । वर्षौदेखि कम्पनीको उत्पादनमा योगदान गर्दैआएका उहाँहरूले आफूले दिएको श्रमअनुसार पाउनुपर्ने अधिकार र सुविधा सुनिश्चित हुनुपर्ने माग राख्नुभएको छ ।
श्रमिक मुकुन्द अर्यालका अनुसार न्यूनतम पारिश्रमिकसम्बन्धी केही विषय कार्यान्वयन भए पनि सामाजिक सुरक्षा, सञ्चय कोष, उपदान, बिरामी तथा प्रसूति बिदा, चाडपर्व भत्तालगायत विषय बाँकी छन् ।
कालोपट्टीदेखि धर्नासम्म
माग सम्बोधन नभएपछि श्रमिकले आन्दोलनको चरण बढाउँदै लगेका छन् । भदौ २४ गतेदेखि कालोपट्टी बाँधेर विरोध सुरु गरेका उनीहरूले माग पूरा नभएपछि असोज ५ गतेदेखि श्रमिक धर्नामा बस्दैआएको अर्यालले जानकारी दिनुभयो ।
अर्यालका अनुसार आन्दोलन सुरु गर्नुअघि कम्पनी व्यवस्थापनलाई माग पूरा गर्न पत्रसमेत दिएको जनाउनुभयो । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रीपरिषद्को कार्यालय, सम्बन्धित मन्त्रालय र श्रम तथा रोजगार कार्यालयलाई समेत विषयबारे जानकारी गराएका थियांै, अर्यालले भन्नुभयो ।
आन्दोलनमा करिब ३० देखि ३२ जना मासिक ज्यालादारी श्रमिक अधिकांश महिला हुनुहुन्छ । धेरैले लामो समयदेखि कम्पनीमा काम गर्दैआएको बताउनुभएको छ ।
पहिले चाडपर्व खर्च
आफूहरूको उद्देश्य कम्पनीको उत्पादन बन्द गराउनु नभएको उहाँहरुको भनाइ छ । उनीहरूले तत्काल सबै माग एकै पटक पूरा गर्न कठिन भए पनि चाडपर्वको खर्च उपलब्ध गराएर आफूहरूलाई काममा फर्काउने वातावरण बनाउनुपर्ने प्रस्ताव राखेका छन् ।
“सबै कुरा तत्काल कार्यान्वयन गर्न गाह्रो छ भने पनि चाडपर्व खर्च दिएर हामीलाई काममा फर्काउने वातावरण बनाइदिनुस् भनेका छौँ । बाँकी सेवा–सुविधाका विषयमा छलफल गर्दै जान सकिन्छ” नेपालले भन्नुभयो ।
कम्पनी जलेपछि पनि काम रोकेनौं
आन्दोलनको समयमा कम्पनीमा भएको आगलागीबाट भवन, सवारीसाधन, मेसिन तथा उत्पादन सामग्रीमा ठुलो क्षति पुगेपछि कम्पनी पुनः स्थापनाको चरणमा छ ।
आगलागीपछि कम्पनीले सीमित संरचना र उपलब्ध स्रोत प्रयोग गरेर सन्चो उत्पादन पुनः सुरु गरेको थियो । क्षतिग्रस्त स्वचालित मेसिनका कारण केही समय हाते प्रविधिबाट सन्चो भर्ने र प्याकिङ गर्ने कामसमेत गरेको बिदुर पोख्रेलले बताउनुभयो ।
“कम्पनी जलेपछि हामीले काम छाडेका होइनौँ । सीमित ठाउँमा बसेर पनि उत्पादनमा सहयोग गरेका छौं । अहिलेको माग भने त्यसअघि देखिकै हो” पोख्रलले भन्नुभयो ।
‘सन्चो’ बन्ने प्रक्रिया
सन्चोको बजार परिचय यसको उत्पादन प्रक्रियासँग पनि जोडिएको छ । कम्पनीका सूचना अधिकारी धर्मलाल नेपालका अनुसार सन्चो उत्पादनमा पुदिना, सिताफूल, बाबरी फूल, कागती घाँस, सिट्रोनेला र पाल्मारोजालगायत सुगन्धित तथा जडीबुटीजन्य वनस्पतिबाट प्राप्त तेल प्रयोग हुन्छ ।
सूचना अधिकारी नेपालका अनुसार नेपालमा सन्चो उत्पादन सुरु हुनुअघि यस्तै प्रकृतिको चिनियाँ उत्पादन ‘सुई चो याओ’ बजारमा प्रयोग हुनेगरेको थियो । नेपालमै उपलब्ध जडीबुटीबाट त्यस्तो उत्पादन गर्न सकिने सम्भावनालाई आधार बनाएर स्वदेशी उत्पादन विकास गरिएको उहाँको भनाइ छ ।
कम्पनीको उत्पादन प्रक्रियामा जडीबुटीको खेतीदेखि तेल निकाल्ने, मिश्रण तयार गर्ने, बोतलमा भर्ने र बजारमा पठाउनेसम्मका विभिन्न चरण छन् । सन्चोको सानो प्याकमा निश्चित मात्रा भर्नुपर्ने भएकाले त्यसका लागि विशेष फिलिङ उपकरण आवश्यक पर्ने नेपालले बताउनुभयो ।
कम्पनीले अहिले ५ मिलिलिटर र १० मिलिलिटरका सन्चो बजारमा पठाउँदै आएको छ । आधुनिक स्वचालित प्रविधिबाट उत्पादन तथा प्याकिङ विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको अवस्थामा आगलागीले मेसिनमा क्षति पुगेपछि उत्पादन प्रक्रियामा पुनः पुरानो प्रविधिको भर पर्नुपरेको नेपालको भनाइ छ ।
कारखानासम्मको शृङ्खला
सन्चो उत्पादनको कच्चा पदार्थ कम्पनीको आफ्नै फार्म, खेती तथा किसानबाट प्राप्त हुने गरेको कम्पनीले जनाएको छ । बारा तामागढीमा कम्पनीको ठुलो कृषि क्षेत्र रहेको छ । कैलाली लगायतका क्षेत्रमा किसानसँग सहकार्य गरेर जडीबुटी उत्पादन गरिँदैआएको सूचना अधिकारी नेपालले बताउनुभयो ।
कम्पनीले आफ्नै उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने र आवश्यकताअनुसार मात्र किसानबाट कच्चा पदार्थ खरिद गर्ने गरेको उहाँको भनाइ छ । यसले सन्चोको उत्पादनलाई केवल कारखाना भित्रको गतिविधि नभइ किसान, कच्चा पदार्थ, प्रशोधन, श्रमिक र बजार जोडिएको विस्तृत शृङ्खलाका रूपमा देखाउने नेपालले बताउनुभयो ।
उत्पादन रोकिँदा जोखिम
सन्चोको बजार माग अहिले पनि धेरै राम्रो छ । पछिल्लो दुई महिनामा करिब चार करोड रुपियाँ बराबरको सन्चो बिक्री भएको छ ।
बिक्री तथा बजार व्यवस्थापनका सम्बन्धमा सूचना प्रविधि अधिकारी एवं बिक्री विभागका कार्यवाहक धनसिंह साउँदका अनुसार काठमाडौँ उपत्यका प्रमुख बजार हो । त्यसपछि कोशी, पोखरा तथा अन्य प्रमुख सहरमा सन्चोको बिक्री हुँदैआएको बताउनुभयो ।
साउँदका अनुसार बजारमा माग कायम रहेकाले उत्पादन नियमित हुनु आवश्यक छ । अहिले मौज्दातका कारण तत्काल अभाव नदेखिए पनि उत्पादन लामो समय रोकिए आपूर्ति व्यवस्थापनमा असर पर्न सक्छ ।
क्षमताभन्दा कम उत्पादन
कम्पनीका अनुसार सन्चोको वार्षिक उत्पादन क्षमता करिब ५५ लाख पिसको हाराहारीमा छ । तर वास्तविक उत्पादन लक्ष्यभन्दा कम रहँदैआएको छ । पछिल्लो आर्थिक वर्षमा करिब ३५ लाख पिस उत्पादन भएको कम्पनीका अधिकारीहरुको भनाइ छ ।
आगलागीबाट स्वचालित मेसिनमा क्षति पुगेपछि उत्पादन क्षमता झन् प्रभावित भएको र मेसिन पुनःस्थापनासँगै उत्पादन बढाउने तयारी भइरहेका बेला श्रमिक आन्दोलन सुरु भएपछि कम्पनीले अर्को अवरोध सामना गर्नुपरेको सूचना अधिकारी नेपालले बताउनुभयोे ।
अधिकार र उत्पादन दुवैको प्रश्न
“जडीबुटी उत्पादन तथा प्रशोधन कम्पनीको अहिलेको अवस्था हेर्दा एउटा सरकारी संस्थाले एकै पटक सामना गरिरहेका धेरै तहका चुनौती देखिन्छन् । एकातिर आगलागीबाट भएको क्षति पुनःस्थापना गर्नुपर्ने अवस्था छ । अर्कोतिर बजारमा स्थापित ब्रान्ड सन्चोको मागअनुसार उत्पादन बढाउनुपर्ने दबाब छ ।
त्यसमाथि लामो समयदेखि रहेको श्रमिक सेवा–सुविधाको विवाद अदालतसम्म पुगेर पनि समाधान हुन नसक्दा उत्पादनमै असर परेको छ” सूचना अधिकारी नेपाले भन्नुभयो ।
साउदका अनुसार श्रमिकहरू आफ्नो कानुनी अधिकार कार्यान्वयनको मागमा छन् । व्यवस्थापन कम्पनीको कानुनी तथा संस्थागत सीमाभित्र समाधान खोज्नुपर्ने बताइरहेको छ । बिक्री विभाग भने उत्पादन रोकिँदा बजारमा दीर्घकालीन असर पर्नसक्ने अवस्थातर्फ संकेत गरिरहेको छ ।
यस अवस्थामा विवाद समाधानको प्रश्न केवल श्रमिकलाई काममा फर्काउने विषयमा मात्र सीमित छैन, अदालतको फैसला, श्रम कानुन, कम्पनीको संस्थागत व्यवस्था र सरकारी स्वामित्वको सार्वजनिक संस्थानको उत्पादन निरन्तरताबिच स्पष्ट निकास खोज्नु आवश्यक देखिएको साउदले बताउनुभयो ।
“उत्पादनको आधार मानिने श्रमिकको सेवा–सुविधासम्बन्धी विवाद समाधान नभएसम्म कम्पनीले पुरानो लय समात्न कठिन हुने देखिन्छ ।”
“अहिले जडीबुटी कम्पनीसामु प्रश्न केवल ‘सन्चो कहिले नियमित उत्पादन हुन्छ ?’ भन्ने मात्र छैन । दशकौँदेखि कम्पनीमा काम गरिरहेका श्रमिकको अधिकार र सरकारी कम्पनीको उत्पादन निरन्तरतालाई एउटै समाधानबाट कसरी सुनिश्चित गर्ने ? भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ” साउदले बताउनुभयो ।