छठ पर्व : मधेश प्रदेशमा अर्थतन्त्र चलायमान

धीरेन्द्रप्रसाद साह / सप्तरी, कात्तिक २८ गते । सप्तरीसहित मधेश प्रदेशभरि छठ पर्वको रौनक छाएको छ । सूर्यदेव र छठी माताको आराधनामा हजारौँ व्रतालु जुटिरहेका बेला पर्वले कृषि उत्पादनको बिक्री र स्थानीय व्यापारलाई गति दिएको छ । तर, छठको अवसरमा केरा, नरिवललगायत पूजासामग्रीको मूल्यमा मनपरी हुँदा बजार अनुगमन प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन हुन सकेको छैन ।

सप्तरीका विभिन्न पोखरी, तालतलैया, नदी तथा जलाशय गरी २६५ स्थानमा छठ पर्व मनाइँदै छ । व्रतालुहरू जलाशयमा उभिएर अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्दै छठी माताको आराधना गर्ने तयारीमा छन् । पर्वका लागि जिल्लाका विभिन्न जलाशय तथा छठघाटमा सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनको काम गरिएको छ ।

चार दिनसम्म चल्ने यस पर्वको पहिलो दिन शुक्रबार नहाय–खाय, दोस्रो दिन शनिबार खरना, तेस्रो दिन आइतबार अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ र चौथो दिन सोमबार उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ अर्पण गरिने छ ।

खरनाका दिन व्रतालुले दिनभरि उपवास बसेर साँझ शुद्धतापूर्वक तयार पारिएको खीर, रोटी र गुडको प्रसाद ग्रहण गर्छन् । त्यसपछि करिब ३६ घण्टासम्म निर्जल उपवास बसेर सूर्यदेव र छठी माताको उपासना गरिन्छ ।

भिक्षा मागेर पनि छठ मनाउने परम्परा

व्रतालु अञ्जना गिरीका अनुसार छठ पर्वमा व्रतालुले कठोर उपवास बसेर परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्ने गर्छन् । पूजासामग्रीदेखि प्रसाद तयार पार्नेसम्मका सबै काममा शुद्धता र पवित्रताको विशेष ध्यान दिनुपर्ने उहाँले बताउनुभयो ।

अर्की व्रतालु बाँबी झाका अनुसार छठ पर्वमा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कतिपय परिवारले भिक्षा मागेर तथा अरूको सहयोग जुटाएरसमेत छठ मनाउने गरेका छन् । छठमा धनी–गरिबबीच कुनै भेदभाव नरहने र सबैले आ–आफ्नो क्षमताअनुसार सूर्यदेवको आराधना गर्ने परम्परा रहेको उहाँले बताउनुभयो ।

पण्डित बद्रीनारायण झाका अनुसार छठ पर्वमा सूर्यदेवलाई प्रत्यक्ष देवताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा छ । सूर्यबाट प्राप्त हुने प्रकाश र ऊर्जाले पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको धार्मिक तथा प्राकृतिक मान्यता यस पर्वसँग जोडिएको छ । जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई अर्घ अर्पण गर्नु, शुद्धतापूर्वक प्रसाद तयार पार्नु र निर्जल उपवास बस्नु छठका प्रमुख धार्मिक विधि हुन् ।

कृषि उत्पादनको बजार विस्तार, व्यापारमा चहलपहल

छठ पर्वले स्थानीय कृषि उत्पादनको खपत र बजारीकरणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ । पर्वमा केराको घरी, नरिवल, उखु, अदुवा, बेसार, स्याउ, सुन्तला तथा अन्य फलफूल र कृषिउपजको प्रयोग गरिन्छ ।

पूजाका लागि आवश्यक पर्ने बाँसका सुप, नाङ्लो, ढाकी, माटाका भाँडा तथा परम्परागत परिकारले स्थानीय उत्पादन र घरेलु व्यवसायलाई समेत प्रोत्साहन गर्छन् ।

किसान योगेन्द्रप्रसाद साहका अनुसार छठ पर्वका बेला कृषि उपजको माग बढ्ने भएकाले किसानले आफ्ना उत्पादन बिक्री गर्ने राम्रो अवसर पाउँछन् । विशेषगरी केरा, उखु, अदुवा, बेसार तथा अन्य फलफूलको कारोबार बढ्दा किसानको आम्दानीमा सहयोग पुग्ने गरेको उहाँले बताउनुभयो ।

छठका कारण सप्तरीसहित मधेश प्रदेशका अन्य जिल्लाका बजारमा पूजासामग्री किनमेल गर्नेको भीड बढेको छ । तर, माग बढेसँगै केरा, नरिवललगायतका सामग्रीको मूल्य महँगिएको छ । कतिपय व्यापारीले आफूखुसी मूल्य निर्धारण गर्दा उपभोक्ता मारमा परेको गुनासो गरेका छन् ।

सुरक्षा व्यवस्था कडा

प्रमुख जिल्ला अधिकारी श्यामकृष्ण थापाका अनुसार सप्तरीका विभिन्न पोखरी, तालतलैया, नदी तथा जलाशय गरी २६५ स्थानमा छठ पर्व मनाइँदै छ । पर्वलाई शान्तिपूर्ण, मर्यादित र व्यवस्थित बनाउन चाडपर्व लक्षित विशेष सुरक्षा योजना कार्यान्वयनमा ल्याइएको उहाँले बताउनुभयो ।

चाडपर्वका अवसरमा नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बललाई आवश्यकताअनुसार परिचालन गरिएको छ । छठघाटमा श्रद्धालुको भीड व्यवस्थापन, जलाशयमा हुन सक्ने सम्भावित दुर्घटना तथा अन्य अप्रिय घटना रोक्न सुरक्षा व्यवस्था कडा पारिएको उहाँले जानकारी दिनुभयो ।

बजार अनुगमनका विषयमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी थापाले कर्मचारी बिदामा रहेकाले नियमित बजार अनुगमन हुन नसकेको बताउनुभयो । यद्यपि, बजारमा अनुचित मूल्य असुली वा अन्य अनियमिततासम्बन्धी उजुरी आएमा आवश्यक छानबिन गरी कारबाही गरिने उहाँको भनाइ छ ।

जलाशय संरक्षणसँगै पर्यापर्यटनको सम्भावना

छठ पर्व धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नरही जलाशय संरक्षण र पर्यापर्यटनसँग समेत जोडिएको छ । सप्तरीमा राजविराजको भगवती पोखरी, कल्टु दास पोखरी, भारदहस्थित कोसी ब्यारेज आसपासको क्षेत्र, कञ्चनरूपका विभिन्न जलाशय, हनुमाननगर कंकालिनी क्षेत्र तथा जिल्लाका अन्य पोखरी र नदी किनारमा छठ मनाउने गरिन्छ ।

पर्वका अवसरमा जलाशयको सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापन गरिने भएकाले ती स्थानको सौन्दर्यसमेत बढ्ने गरेको छ । धार्मिक आस्थाका कारण विभिन्न स्थानबाट श्रद्धालु आउने हुँदा स्थानीय पर्यटन व्यवसाय र व्यापार विस्तारको सम्भावना पनि बढेको छ ।

तर, छठका बेला मात्र जलाशय सफा गर्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गरी वर्षभरि नै पोखरी, तालतलैया र नदीको संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । स्थानीय तहले जलाशयको सौन्दर्यीकरण, फोहोर व्यवस्थापन, घाट निर्माण, प्रकाश र अन्य पूर्वाधार विकासमा ध्यान दिन सके धार्मिक पर्यटनसँगै पर्यापर्यटनको नयाँ सम्भावना खुल्न सक्छ ।

धार्मिक आस्था, कृषि उत्पादन, स्थानीय अर्थतन्त्र, सामाजिक सहयोग र पर्यावरण संरक्षणलाई एउटै कडीमा छठ पर्वले जोडेको छ । त्यसैले यस पर्वलाई व्यवस्थित र सुरक्षित रूपमा मनाउनुका साथै स्थानीय उत्पादनको प्रवर्द्धन, बजार मूल्य नियन्त्रण र जलाशय संरक्षणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।